Het einde van Mamihlapinatapai

Eenzaamheid kent vele gezichten. Cristina Calderon heeft een heleboel kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen. Maar geen van hen spreekt Yaghan, Cristina’s moedertaal.

Yaghan is de taal van de Yamanas, een inheemse groep uit Vuurland, in het diepe zuiden van Chili en Argentinië. Duizenden jaren wisten de Yamanas te overleven in barre winterse omstandigheden. Maar ziektes die werden meegebracht door Europeanen deden hen uiteindelijk de das om.

Inmiddels is Cristina de enige volbloed Yamana die nog over is. En sinds 2005 is ze de enige in de wereld die het Yaghan als moedertaal heeft. Haar kinderen wilden de taal niet leren, uit angst om uitgelachen te worden op school. Zelf leerde Cristina op haar negende Spaans, en dat spreekt ze nu dan ook met haar familie.

Volgens UNESCO zijn er wereldwijd ruim 6000 talen. De helft daarvan is aan het einde van deze eeuw waarschijnlijk verdwenen. Alleen al in Zuid-Amerika, waar veel inheemse volkeren wonen, worden 420 talen met uitsterven bedreigd.

Dat komt bijvoorbeeld omdat stammen uitsterven. Als de laatste personen overlijden, is er simpelweg niemand meer over om een taal te spreken. Maar wat ook vaak voorkomt is dat er wordt geswitcht naar een andere, grotere taal.

In het overgrote deel van het continent wordt Spaans gesproken. Dat lijkt lekker makkelijk, maar het zorgt er ook voor dat al die verschillende inheemse talen onder druk komen te staan. Zo leren ouders hun kinderen bijvoorbeeld liever Spaans, omdat ze daardoor betere kansen op werk zouden hebben. Hoe meer dit soort groepen in aanraking komen met de buitenwereld, hoe sneller hun talen verdwijnen.

Maar hoe erg is dat eigenlijk? Het is toch juist goed als veel mensen dezelfde taal spreken?

Ja en nee. Aan de ene kant is het natuurlijk prettig als we allemaal gemakkelijk met elkaar kunnen communiceren. Maar met elke taal die uitsterft, verdwijnt er vaak unieke kennis over cultuur en natuur. En sommige volken hebben hun geheel eigen kijk op de wereld, die weerspiegeld wordt in hun taal.

Zo las ik bijvoorbeeld over de indianentaal Wayana, die in het grensgebied van Suriname, Frans-Guyana en Brazilië nog door minder dan duizend mensen wordt gesproken. Het bijzondere aan het Wayana is dat je eigenlijk niet kunt liegen in deze taal. En een ander mooi voorbeeld zijn de talen Aymara en Quechua. Deze worden nog niet op korte termijn met uitsterven bedreigd, want er zijn miljoenen mensen in Bolivia en Peru die een van beide talen als moedertaal hebben. Maar uniek zijn ze zeker. Want zowel in het Aymara als het in Quechua ligt de toekomst namelijk achter je en het verleden voor je. De gedachte hierachter is dat je het verleden kunt zien.

Het Yaghan van Cristina Calderon heeft weer een andere bijzonderheid. Een woord uit die taal staat namelijk in het Guinness Book of Records als het ‘bondigste woord ter wereld’. Het gaat om Mamihlapinatapai. Eigenlijk valt het niet te vertalen, maar het schijnt zoiets te betekenen als ‘de blik die wordt uitgewisseld door twee mensen die geen initiatief willen of durven nemen om iets aan te bieden, maar wel hopen dat de ander dat doet’.

Helaas lijkt de kans erg klein dat over honderd jaar woorden als Mamihlapinatapai nog gebruikt worden. Bovendien zou je kunnen zeggen dat het Yaghan van Cristina Calderon al tien jaar geleden is uitgestorven. Want moeten er om een taal levend te houden eigenlijk geen gesprekken in die taal worden gevoerd?

Intussen lijkt Cristina in ieder geval zichzelf levend te houden door haar moedertaal. Toeristen die benieuwd zijn hoe Yaghan precies klinkt, schijnen tegenwoordig namelijk geld te moeten betalen om haar te horen spreken…

Deze column verscheen op 10 december 2015 op de website van RTL Nieuws.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s